Kapitalisten en andere psychopaten

15 mei 2012
Door William Deresiewicz

De 'rijken' zijn een voortdurend onderwerp van gesprek. Wie zijn ze? Wat is hun sociale nut? Zijn ze goed of slecht? Welnu, kijk eens naar het volgende: een recente studie wees uit dat 10% van de mensen op Wall Street 'klinisch psychopaat' is, een gebrek aan interesse in of empathie voor anderen, en een "ongezien talent voor leugens, verzinsels en manipulaties" aan de dag legt. (Over het geheel van de bevolking gaat het om 1%). Uit een andere studie kwam naar voor dat mensen die rijk zijn meer liegen, vals spelen en de wet overtreden.

Wat me verbaast aan deze conclusies is dat dat als verrassend wordt ervaren. Wall Street is kapitalisme in zijn puurste vorm, en kapitalisme is synoniem met slecht gedrag. Maar dat is geen nieuws. De Engelse schrijver Bernard Mandeville stelde zoiets bijna drie eeuwen geleden al vast in een satirisch gedicht annex filosofisch essay met de titel 'The Fable of the Bees'.

'Particuliere slechtheid, collectieve winst' was de subtitel van het boek. Als een Machiavelli van de economische wereld - een man die ons afbeeldde zoals we zijn, niet zoals we graag denken dat we zijn - stelde Mandeville dat de handel welvaart creëert door het sturen van onze drie natuurlijke impulsen: fraude, luxe en trots. Met 'trots' bedoelde Mandeville 'ijdelheid'; met 'luxe' bedoelde hij de neiging om 'toe te geven aan elke impuls'. Deze creëren vraag, zoals elke reclameman weet. Aan de aanbodzijde vinden we de fraude. "All Trades and Places knew some Cheat, / No Calling was without Deceit." ("Een oplichter in elke branche, op elke hoek/misleid worden we bij elk bezoek")

Met andere woorden: Enron, BP, Goldman, Philip Morris, G.E., Merck, etc., etc. Valsheid in geschrifte, belastingontduiking, dumpen van giftig afval, overtredingen van de warenwet, doorgestoken kaart bij aanbestedingen, te hoge rekeningen, meineed. Dexia, Vestia, News Corp. - het straalt je op elke willekeurige dag tegemoet in het zakenkatern. Je werknemers afknijpen, je klanten belazeren, het milieu naar z'n mallemoer helpen. En de burger kan dokken. Het zijn geen incidenten; zo werkt het systeem: pakken wat je pakken kunt en er tussenuit muizen als je gesnapt wordt.

Het idee van een business school heb ik altijd amusant gevonden. Welke vakken bieden ze daar aan? Weduwen en wezen beroven? De armen een poot uittrekken? Van twee walletjes eten? Binnenlopen op kosten van de belastingbetaler? Enkele jaren geleden zag ik een documentaire 'The Corporation' die het uitgangspunt aanvaarde dat bedrijven personen zijn, om zich vervolgens af te vragen wat voor soort mensen dat dan zijn. Het antwoord was - inderdaad - psychopaten: onverschillig tegenover anderen, zonder enig schuldgevoel, helemaal toegewijd aan hun eigen belang.

Er zijn ethisch verantwoorde bedrijven, ja, en ethisch verantwoorde zakenmensen, maar ethiek is in het kapitalisme verre van verplicht, geheel extrinsiek. Wie moraal verwacht van de markt maakt een grote fout. Kapitalistische waarden staan lijnrecht tegenover die van onze Christelijke cultuur (dat de schreeuwerigste Christenen in het openbare leven ook de meest strijdlustige voorstanders van een ongebreidelde vrije markt kunnen zijn ligt aan hun eigen geweten). Kapitalistische waarden staan ook lijnrecht tegenover democratische waarden. De principes van een regeringsvorm op democratische waarden vereist van ons dat we rekening houden met de belangen van anderen. Kapitalisme, gebaseerd op het eenzijdig najagen van winst, wil ons doen geloven dat het ieder voor zich is.

De laatste tijd hoor je vaak de term 'banenscheppers', een term waar ze vooral langs rechts nogal verzot op zijn, en die is geïnspireerd op Ayn Rand. De rijken verdienen onze dankbaarheid en alles wat ze bezitten. Al het andere is jaloezie.

Ten eerste: als ondernemers 'banenscheppers' zijn, dan zijn arbeiders dus 'welvaartscheppers'. Ondernemers gebruiken welvaart om banen te scheppen voor arbeiders. Arbeiders gebruiken arbeid om welvaart te scheppen voor ondernemers - het surplus noemen we bedrijfswinst. Geen van beide partijen wenst de ander een dienst te bewijzen, en toch gebeurt dat.

Daarbij is er een verschil tussen rijken en ondernemers, en overlappen beide elkaar maar voor een klein deel. De meeste rijken zijn geen ondernemers; ze zijn topmanagers van grote bedrijven, rijke chirurgen en advocaten, de succesvolste artiesten en sportmensen, mensen die hun geld simpelweg geërfd hebben en - jawel - mensen die op Wall Street werken.

En het belangrijkste: noch ondernemers, noch de rijken hebben een monopolie op intelligentie, hard werken en risico. Er zijn wetenschappers en artiesten die net zo slim zijn als willekeurig welke ondernemer, maar die geïnteresseerd zijn in een heel andere beloning. Een alleenstaande moeder met een voltijdse baan die avondschool volgt werkt even hard als de manager van een hedge fund. Iemand die een hypotheek neemt of een gezin sticht op basis van een job waarvan ze weet dat ze die elk moment kan kwijtraken (met dank wellicht aan een van die 'banenscheppers') neemt evenveel risico als iemand die een bedrijf start.

Op basis van deze aannames worden belangrijke politieke beslissingen genomen: waar wordt belasting op geheven en hoeveel; hoeveel geld wordt er uitgegeven en aan wie. En hoewel 'banenscheppers' een nieuwe term is, de bewieroking die ervan uit straalt - en de minachting waarmee hij zo duidelijk gepaard gaat - is dat niet. "Arme Amerikanen worden gestimuleerd zichzelf te haten," schreef Kurt Vonnegut in Slaughterhouse-Five. En dus: "Maken ze zichzelf belachelijk en vereren ze hun meerderen."

"Onze meest destructieve leugen," zo voegde hij eraan toe, "is dat het voor elke Amerikaan eenvoudig is om geld te verdienen." Die leugen wordt instandgehouden. De armen zijn lui, dom en slecht. De rijken zijn geniaal, dapper en goed. Hun goedheid straalt af op de rest.

Mandeville geloofde dat individueel eigenbelang kon bijdragen aan het algemeen belang, maar in tegenstelling tot Adam Smith, meende hij niet dat eigenbelang dat op eigen houtje kon. De hand van Smith was "onzichtbaar" - de automatische werking van de markt. Mandeville zag de noodzaak van de "strakke hand van een bekwaam politicus" - in moderne taal: wetten, regulering en belastingen. Of zoals hij het zelf zei: "Vice is beneficial found, / When it's by Justice lopt, and bound." - "Zonde wordt algemeen goed bevonden/indien door rechtvaardigheid gestuurd en gebonden".

Origineel: 'Capitalists and Other Psychopaths'
Vertaling©: Arjan Plantinga