Wereldeconomie in groot gevaar
Net als toen, alleen erger...

21 september 2011
Door S. Spaeth

Drie jaar geleden ging Lehman Brothers ten onder en trok er een schokgolf door het wereldwijde financiële systeem. Vandaag staat de wereld aan de vooravond van de volgende schokgolf - de ineenstorting van de het hele systeem is nu echter een stuk waarschijnlijker.

De grote gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis manifesteren zich de ene keer als tragedie, een andere keer als farce, schreef filosoof en econoom Karl Marx. Drie jaar geleden ging de op twee na grootste investeringsbank ter wereld met veel kabaal failliet. Het zorgde voor enorme paniek in de financiële wereld, in de herfst van 2008. Eerder deze week zei de baas van de Deutsche Bank, Joseph Ackermann, tijdens een bijeenkomst in Frankfurt, dat de hevige koersdalingen van de laatste weken hem sterk aan die weken in 2008 herinnerden.

De economische vooruitzichten van grote delen van Europa zijn droevig. Na een goed eerste kwartaal is de economische groei in het verdere verloop van 2011 steeds afgenomen, schreef de Europese Commissie vorige week in zijn conjunctuurprognose. Rond de jaarwisseling zou de economische groei zelfs "volledig stagneren". IMF-baas Christine Lagarde ziet alleen in gecoördineerde politieke maatregelen een uitweg uit de miserie. Daarmee bedoelt de IMF-chef niets anders dan dat er weer een grote zak belastinggeld in de bodemloze put van de banken gegooid moet worden. Belastinggeld dat er niet meer is.

Want drie jaar na de zwaarste beursdalingen sinds 1929 zijn het weer de banken die in de problemen zijn - niemand anders. Deze keer zijn het vooral Franse banken. De kredietbeoordelaars van Moody’s hebben de Kredietwaardigheid van Crédit Agricole en Société Générale verlaagd. Reden? Hun boeken zijn tot aan de rand gevuld met hopeloze Griekse staatspapieren. Crédit Agricole heeft zelfs grote hoeveelheden aandelen van verlieslijdende Griekse banken in zijn portefeuilles.

Ook de Franse reus BNP-Paribas (Fortis) zit in de penarie. Volgens een niet nader genoemde bron, zo wist de Wall Street Journal te melden, wil niemand BNP Paribas nog dollars lenen. Uiteraard worden de geruchten door de Fransen zelf bij hoog en bij laag ontkend. Desondanks dalen de koersen van de Franse banken gestaag: 47% in de laatste drie maanden

Wantrouwen onder de banken
"Er zijn angstaanjagende parallellen met de tijd kort voor de crash van Lehman," zegt emeritus hoogleraar Economie Walter Wittmann in een gesprek met het Duitse '20 Minuten Online'. Er zijn opnieuw problemen bij de onderlinge handel van de banken. De financiële instituten zouden elkaar niet langer vertrouwen. Ze schrijven hun geld liever bij nacht en ontij over naar de Europese Centrale Bank, dan het uit te lenen aan een kredietbank. De depositoreserves van de banken stegen deze week naar het hoogste niveau in 14 maanden. Wanneer de banken elkaar wel geld lenen, dan gebeurt dit tegen zeer hoge tarieven.

De angst voor een nieuwe crash wordt ook geïllustreerd door de laatste maatregelen van de centrale banken. Om de opdrogende transactiemarkt tussen banken onderling weer op gang te helpen besloten de centrale banken van de VS, Japan, Engeland en Zwitserland vorige week met een gemeenschappelijke actie de hoeveelheid dollars buiten de VS te vergroten. Men zal dit de komende drie maanden blijven doen.

De beurzen reageerden weliswaar enige tijd positief op de maatregel, maar de problemen van Frankrijk zijn daarmee niet opgelost. Wanneer de schuldencrisis van Griekenland er definitief voor zorgt dat het land zijn schulden niet kan aflossen, zullen vooral de Franse banken aan de rand van de afgrond gebracht worden - of erover. "Het is niet voor niets dat de Franse president zo fanatiek voor een groter Europees valscherm pleit," zegt professor Wittmann. De grootte van de balanstotalen van alleen al Société Générale en BNP Paribas zullen monsieur le président slapeloze nachten bezorgen: ze zijn groter dan de totale jaarlijkse opbrengst van de Franse economie (het BNP).

Weeral too big to fail
"Zulke banken laten ondergaan is eigenlijk ondenkbaar," stelt Wittmann. De Franse staat of de Franse nationale bank zullen ze dus wel redden. Maar daarmee wordt het probleem alleen maar verplaatst, en niet opgelost Het geld voor de redding wordt bij de Franse staatsschuld gevoegd, en die vermeerdering zou kunnen zorgen voor een verlaging van de Franse kredietwaardigheid (nu nog AAA).

Wanneer Frankrijk - dat zelf een aandeel van 17% in het reeds bestaande valscherm heeft, en dus eigenlijk tot het kamp van de helpers gerekend zou moeten worden - zelf in zwaar water terecht komt, zijn verdere reddingsacties voor de PIGS-landen uitgesloten - voor zover ze dat niet al zijn.

"Instorting is waarschijnlijker"
Wittmann maakt zich ook zorgen om het recent weer sterk gestegen volume aan speculatieve financiële producten; een ontwikkeling die we ook in de maanden voor het faillissement van Lehman Brothers konden vaststellen, maar die toen bijna niemand kon duiden. Volgens de professor is de zeepbel die nu gevormd wordt echter vele malen groter dan die van 2008. Wittmann verwacht dan ook niets dan inkt- en inktzwarte sneeuw wanneer deze zeepbel midden in de schuldencrisis uiteen zou spatten en vrijwel alle banken het water aan de lippen zou brengen. De nationale regeringen zullen niet nog eens kunnen bijspringen. "De ineenstorting van het wereldwijde financiële systeem is vele malen waarschijnlijker dan drie jaar geleden," zegt Wittmann tot slot.

Om dus nog even terug te komen op Karl Marx: misschien had de econoom gelijk toen hij stelde dat het Kapitalisme uiteindelijk zichzelf wel zou vernietigen...