Een waarschuwing van onze voorouders
Psychopaten in folklore en sprookjes

2 december 2011
Door Thomas Sheridan

Enige tijd geleden kreeg ik een email van iemand die vroeg: "Waarom gaan alle sprookjes over psychopaten en psychopathische gedrag?"

Mythologie en folklore zijn feitelijk een vroege vorm van psychologie. In een pre-wetenschappelijke tijd was het de enige manier voor het 'gewone volk' om grip te krijgen op hun frustraties en anderen te waarschuwen voor de parasieten van ons bewustzijn en andere pathologische roofdieren in de materiële wereld, zonder enkel en alleen afhankelijk te zijn van bovennatuurlijke of religieuze concepten als demonen, succubi en dergelijke. De reden daarvan was waarschijnlijk om niet te worden beschuldigd van hekserij of godslastering. Dus in plaats van gebruik te maken van puur religieuze thema's vond de psychopaat een plaats in de wereld van de sprookjes.

Vrijwel alle Europese sprookjes uit de late middeleeuwen en daarna gaan over psychopaten en psychopathisch gedrag; hoe je ze kunt herkennen en ermee om moet gaan. En dat is geen toeval. Er ontstond een collectief volksgeheugen, in de vorm van kinderverhaaltjes over boosaardige stiefmoeders en wolven, vermomd als vriendelijke en vertrouwde personen, die uiteindelijk moordenaars blijken.

Deze bewaarplaats van de kennis over de zieke geesten in de samenleving was in essentie de enige beschikbare optie voor een grotendeels analfabetische bevolking. Het was een krachtige methode om anderen op zo'n manier te waarschuwen dat de kennis kon worden verder gegeven zonder het gevaar voor gek verklaard of gecensureerd te worden, middels het gebruik van de linguïstische volkscultuur, om dingen diep in het collectieve bewustzijn te nestelen. Want dat was uiteindelijk het doel van de sprookjes: waarschuwen. Daarnaast dienden de verhaaltjes ook als een allegorische, collectieve therapie om trauma's uit het verleden te verwerken, trauma's veroorzaakt door psychopaten. Het was feitelijk een gesproken traditie, voortkomend uit de stammendynamiek om de moed erin te houden.

De behoefte om zoveel moeite te doen en een uitgebreide en complexe canon van sprookjes in stand te houden toont aan hoezeer mensen zich eeuwen geleden al bewust waren van het feit dat ze te maken hadden met iets wat niet volledig menselijk was. Deze 'ongeschoolde', pre-Freudiaanse bevolking was zich er terdege van bewust dat de menselijke hersenen meerdere niveaus van bewustzijn bevatten. Trauma werd niet altijd opgeslagen in het ego, maar in een andere 'geest', eronder. Men wist heel goed dat een en ander te maken had met de geestelijke gezondheid en de veiligheid van de gehele gemeenschap.

Iedereen die persoonlijke schade heeft opgelopen door toedoen van een psychopaat zal erkennen dat het iets 'onaards' is. Ik heb met verstokte atheïsten gesproken die termen als 'demonisch' gebruikten om de effecten van de ervaring te beschrijven. Ze gebruikten dergelijke termen niet omdat ze onwetend, bijgelovig of ongeschoold waren, maar omdat dat het best de psychologische effecten uitdrukte van hetgeen ze was aangedaan.

De verspreiding van de psychopaat in de Europese sprookjes toont aan hoe serieus het probleem dat psychopaten vormen in de samenleving werd genomen door onze middeleeuwse voorouders. Het is dan ook frappant dat het na het ontstaan van de sprookjes enkele eeuwen duurde tot in Bram Stoker's 'Dracula' de metafoor van de psychopaat opnieuw opdook in het collectieve bewustzijn.

Afnemend analfabetisme zorgde er dan voor dat het Psychopathische Controle Netwerk zijn eigen bestaan kon ontkennen, door de hoofden, de verwachtingen van de mensen te overspoelen met verhaaltjes over onmogelijke liefdes en zoetsappige niemendalletjes, waarin de helden zich vrijwillig opofferden voor de adel en de kroon - deze vergiftigde relatie werd 'romantisch' genoemd.

Na 30 jaar onderzoek van dit onderwerp kwam Robert Hare met de term "Intra-Species"-predator (roofdier van gemengde soorten). Als dat geen folkloristisch beeld oproept, wat dan wel?

***

Origineel: 'A Warning from the Ancestors - Psychopaths in Folklore and Fairy Tales '
Vertaling©: Arjan Plantinga